Kada će Bosna i Hercegovina konačno dobiti muzej prirodnih nauka?

Potrebno je ukazati na značaj i ulogu prirodnjačkih muzeja kao osnovne naučne infrastrukture društva i problem nepostojanja prirodnjačkih muzeja u Bosni i Hercegovini. Posebno je istaknuta uloga i značaj Zemaljskog muzeja BiH, kao najveće i najznačajnije muzejske institucije u BiH na razvoj prirodnih nauka, sa osvrtom na situaciju u kojoj se danas nalaze prirodne nauke u okviru ovog muzeja i njihovu budućnost.

 

Prema definiciji Međunarodnog savjeta za muzeje (ICOM): „Muzej je neprofitna, trajna institucija u službi društva koja istražuje, prikuplja, čuva, interpretira i izlaže materijalnu i nematerijalnu baštinu. Otvoren za javnost, pristupačan i inkluzivan, muzej podstiče raznolikost i održivost. Djeluje i komunicira etički i profesionalno, uz učešće zajednica, nudeći raznovrsna iskustva za obrazovanje, uživanje, promišljanje i razmjenu znanja“.

Prve začetke muzeja nalazimo u antičkim zbirkama i renesansnim „kabinetima čuda“ (Eng. Cabinets of curiosities), privatnim zbirkama rijetkih, neobičnih i egzotičnih predmeta koje su od 15. do 17. vijeka formirali vladari, plemići, učenjaci i bogati trgovci širom Evrope i koje su predstavljale temelje budućih muzeja. U 18. i 19. vijeku, paralelno s razvojem nauke i formiranjem nacionalnih država nastaju i prvi pravi muzeji koji tokom 20. vijeka dodatno razvijaju svoju naučnu i pedagošku funkciju te postaju mjesta interdisciplinarnog istraživanja, stručne obrade zbirki i aktivne komunikacije s publikom. Savremeni muzeji nisu više samo pasivni „čuvari predmeta“, već dinamične institucije koje razvijaju naučna istraživanja i stručnu ekspertizu, obrazuju različite ciljne grupe i aktivno doprinose održivom razvoju i zaštiti naslijeđa. U tom smislu muzeji predstavljaju most između prošlosti i budućnosti: oni čuvaju svjedočanstva o razvoju života i ljudske kulture, ali istovremeno aktivno učestvuju u razumijevanju i oblikovanju savremenog svijeta.

 

Nastanak i uloga muzeja za prirodne nauke

U Evropi u 18. vijeku većina velikih muzeja je funkcionisala kao univerzalne institucije znanja. Prirodnjačke zbirke, arheološki artefakti, etnološki predmeti i istorijski dokumenti koegzistirali su unutar istog institucionalnog okvira, često bez jasne disciplinarne podjele. Međutim, s naglim razvojem prirodnih nauka, dolazi do specijalizacije naučnih disciplina i potrebe za velikim, sistematski organiziranim prirodnjačkim zbirkama. Prirodne nauke su zahtijevale posebnu infrastrukturu, laboratorije, zbirke i stručnjake koje zajednički muzeji nisu mogli adekvatno podržati, odnosno za druge oblasti nisu bile potrebne. Za razliku od muzejskih predmeta društvenih nauka, biološki i geološki primjerci predstavljaju primarne naučne podatke. Oni zahtijevaju stalnu reviziju, taksonomsku obradu, posebne uslove čuvanja i dugoročnu dostupnost za istraživače. Upravljanje takvim zbirkama podrazumijeva infrastrukturu koja je bliža istraživačkim institutima nego klasičnim muzejima usmjerenim na izložbenu djelatnost. U 20. vijeku prirodnjački muzeji postaju aktivni proizvođači znanja i centri dugoročnih istraživanja, ključni za praćenje biodiverziteta i klimatskih promjena. Prirodne nauke u svom radu teže empirijskoj provjerljivosti, kvantifikaciji i eksperimentalnosti, dok je kod društvenih nauka naglasak na interpretaciji, kontekstu i narativu.

Institucije poput Muséum national d'Histoire naturelle u Parizu, Smithsonian u Vašingtonu ili Natural History Museum u Londonu predstavljaju istovremeno muzeje i velike istraživačke centre. Muséum national d'Histoire naturelle, jedna od najstarijih kontinuiranih institucija posvećenih prirodnim naukama se često smatra prvim modernim prirodnjačkim muzejem u Evropi u punom institucionalnom i istraživačkom smislu. Danas ovaj muzej predstavlja jednu od najvažnijih svjetskih naučnih institucija sa zbirkama koje su među najvećim na svijetu, a nastale su prije svega zahvaljujući izuzetno razvijenoj naučno-istraživačkoj orijentaciji ove institucije koja zapošljava gotovo 600 istraživača. I u drugim dijelovima Evrope prirodnjački muzeji postaju ključni nosioci nacionalnih naučnih infrastruktura, često tijesno povezani sa univerzitetima i akademijama nauka. Veza između muzeja i univerziteta je simbiotska, oni funkcionišu kao nerazdvojan sistem za istraživanje i obrazovanje. Muzeji kroz naučno-istraživački rad prikupljaju i čuvaju naučni materijal i predstavljaju baze podataka koje univerzitetima služe kao osnova za edukaciju i dalja istraživanja.

Kao što se može vidjeti na primjeru najvećih svjetskih prirodnjačkih muzeja, oni najbolje rezultate ostvaruju kada su organizovani kao naučni instituti, ali uz uslov da to naučno istraživanje ne postane samo sebi svrha, već da se pretoči u stvaranje zbirki i svega što je uz zbirke u muzejima neophodno, jer osim istraživačke funkcije, zbirke služe kao obrazovni resurs za studente i stručnjake, te kao osnova za javnu prezentaciju znanja kroz izložbe. One su trajni naučni kapital, osnovna naučna infrastruktura, jer bez sistematski formiranih i stručno održavanih zbirki razvoj prirodnih nauka, ali i zaštita prirode bili bi značajno ograničeni.

I na prostoru bivše Jugoslavije, posebno u prvoj polovini 20. vijeka, odvijaju se slični procesi kada je u pitanju razvoj i osamostaljivanje prirodnih nauka u muzejima. U Ljubljani se 1944. godine osniva Prirodoslovni muzej odvajanjem od Narodnog muzeja, dok u Zagrebu u to vrijeme već postoji više nezavisnih muzeja koji pokrivaju oblast prirodnih nauka (koji se osamdesetih godina prošlog vijeka ujedinjuju u zajedničku muzejsku instituciju, današnji Hrvatski prirodoslovni muzej). Već od ranije postoje prirodnjački muzeji u Beogradu, Skoplju, Splitu i Rijeci, a nešto kasnije i u Dubrovniku. Na Kosovu se prirodnjački muzej osniva 1951. godine, a u Crnoj Gori 1995. godine. Dakle, Bosna i Hercegovina ostaje jedina država na prostoru bivše Jugoslavije, a i znatno šire, koja nema svoj prirodnjački muzej, a što je interesantno i zbog toga što su prirodnjačke zbirke Zemaljskog muzeja među najvećim i najznačajnijim na Balkanu.

U BiH osim Zemaljskog muzeja postoji veći broj muzejski institucija koje u svojim zbirkama imaju i materijal iz oblasti prirodnih nauka, međutim u neuporedivo manjem obimu i uglavnom od usko lokalnog značaja. To su prije svega Muzej Republike Srpske u Banjaluci, Zavičajni muzej u Travniku, Muzej istočne Bosne u Tuzli, Muzej Hercegovine u Trebinju, kao i veći broj muzeja formiranih pri franjevačkim samostanima. Ovom prilikom nećemo detaljnije ulaziti u status drugih pirodnjačkih zbirki u BiH, već se fokusirati na Zemaljski muzej BiH. Dijelom zbog toga što se radi o dominantno najvećim i najznačajnijim prirodnjačkim zbirkama u BiH, ali i zbog toga što druge muzejske institucije u BiH, pored toga što nemaju istaknut prirodnjački karakter, nisu ni po svom statusu registrovane kao naučne institucije.

 

Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine

Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine, osnovan 1888. godine u Sarajevu, najstarija je naučna i muzejska institucija „zapadnog tipa“ u Bosni i Hercegovini. Njegovo osnivanje u vrijeme austrougarske uprave predstavljalo je početak sistematskog naučnog istraživanja prirode, arheologije, etnologije i istorije Bosne i Hercegovine. Od samog početka Zemaljski muzej je bio zamišljen kao centralna naučna ustanova sa zadatkom prikupljanja, proučavanja i čuvanja materijalne i prirodne baštine zemlje, ali i kao ključna naučna institucija u procesu formiranja novog identiteta zemlje po zamislima njegovih osnivača.

Razvoj i napredak prirodnih nauka u Bosni i Hercegovini je nemoguće zamisliti bez Zemaljskog muzeja, odnosno njegovog Odjeljenja za prirodne nauke. Zemaljski muzej je postavio temelje modernih istraživanja u oblasti prirodnih nauka BiH i u svojim počecima bio jedna od najznačajnijih naučnih institucija na Balkanu. Za razliku od drugih odjeljenja Zemaljskog muzeja, Odjeljenje za prirodne nauke bavilo se istraživanjem cijelog Balkana, posebno kada su u pitanju zoološka istraživanja. U zbirkama ovog odjeljenja čuvaju se stotine hiljada primjeraka iz cijeloga svijeta, uključujući najznačajnije zbirke za Bosnu i Hercegovinu, dok npr. zbirke insekata i zbirka ptica spadaju među istorijski najznačajnije za Balkansko poluostrvo.

 

Među brojnim institucijama koje su potekle iz Zemaljskog muzeja su i neke od najznačajnijih u Bosni i Hercegovini u oblasti prirodnih nauka. Među njima posebno mjesto zauzima Biološki institut osnovan u Zemaljskom muzeju u vrijeme prije formiranja Univerziteta u Sarajevu. To su takođe i Zemaljski zavod za zaštitu i naučno proučavanje spomenika kulture i prirodnih rijetkosti Bosne i Hercegovine i Državni fitopatološki zavod. Zahvaljujući Zemaljskom muzeju pokrenuta su i dva najznačajnija časopisa iz oblasti prirodnih nauka u Bosni i Hercegovini, Glasnik Zemaljskog muzeja i Godišnjak Biološkog instituta.

U nedostatku pravog muzeja prirodnih nauka u Bosni i Hercegovini mnogi Odjeljenje za prirodne nauke Zemaljskog muzeja vide kao muzej prirodnih nauka. Međutim koliko je to ispravno? Ako pogledamo strukturu i posebno način funkcionisanja ovog muzeja jasno je da Zemaljski muzej BiH nije prirodnjački muzej, nego „opšti“ muzej sa Odjeljenjem za prirodne nauke, kao jednim od četiri odjeljenja muzeja. Strukturno, on je muzej 19. vijeka po konceptu, zasnovan na austrougarskom modelu „zemaljskog muzeja“ (Landesmuseum), gdje se priroda, istorija i kultura jedne teritorije tumače zajedno i gdje je priroda podređena društvenim naukama.

Iako u nedostatku prirodnjačkog muzeja, prirodnjačko odjeljenje Zemaljskog muzeja predstavlja de facto (nacionalni) prirodnjački muzej BiH jer čuva referentne zbirke, proizvodi naučna znanja, izdaje naučni časopis iz oblasti prirodni nauka i nosi kontinuitet istraživanja biodiverziteta BiH, Zemaljski muzej nije prirodnjački muzej ni po svom uređenju, a ni po načinu rada. I to već dugo vremena predstavlja problem za prirodne nauke, posebno za naučna istraživanja u ovoj oblasti jer daje dojam postojanja muzejske institucije prirodnjačkog tipa, dok istovremeno Zemaljski muzej unutar svojih okvira sputava razvoj prirodnih nauka ostavljajući ih na nivou početka 20. vijeka. O ovome svjedoči podatak da je više od 2/3 materijala u zbirkama Odjeljenja za prirodne nauke sakupljeno prije Drugog svjetskog rata, te da Odjeljenje danas nema niti jedne laboratorije za naučni rad. A razlog je upravo ta dominantna razlika u načinu funkcionisanja muzeja 19. vijeka kakav je Zemaljski muzej u mnogim aspektima ostao do danas i modernih naučnih muzeja 20. i 21. vijeka, što najmanje odgovara prirodnim naukama.

 

Da li je nakon gotovo 100 godina čekanja konačno vrijeme da i Bosna i Hercegovina dobije muzej prirodnih nauka?

Danas, kada u Sarajevu muzeji svega i svačega niču „kao gljive poslije kiše“ prirodnjački muzej, iako jedan od temeljnih muzeja svakog društva (bar svakog modernog društva), je i dalje misaona imenica, a Odjeljenje za prirodne nauke i prirodnjačke zbirke životare administrativno zarobljeni u okovima Zemaljskog muzeja 19. vijeka.

Kao što je već rečeno u uvodu, sistem koji postoji u Zemaljskom muzeju BiH u kojem su odjeljenja za društvene i prirodne nauke dio jedne cjeline bio je široko rasprostranjen i normalan u prošlosti. Međutim, različiti načini rada u ovim oblastima prirodno su vodili do postepenog razdvajanja ovih oblasti u posebne, međusobno nezavisne organizacione jedinice ili institucije, kako bi mogle u potpunosti ispuniti svoju društvenu/naučnu ulogu.

Kada govorimo o razdvajanju prirodnih od društvenih nauka ne govorimo o nekoj novoj ideji ni u samom Zemaljskom muzeju BiH. Kroz istoriju su upravo prirodne nauke u okviru muzeja najviše težile svojoj većoj slobodi i institucionalnoj autonomiji i nezavisnosti. Odjeljenje za prirodne nauke od samog osnivanja muzeja 1888. godine funkcionisalo je kao posebna cjelina. Ovo Odjeljenje 1946. godine prerasta u Biološki institut koji se 1948. godine formalno odvaja od muzeja u posebnu instituciju. Dakle ne bi bio ni prvi put da su se prirodne nauke odvojile od ZMBiH. U vrijeme kada se pristalo na vraćanje prirodnih nauka u okvire Zemaljskog muzeja BiH, a ne u osnivanje nezavisne muzejske institucije, to je bilo u uslovima kada je prirodnim naukama, kao i ostalim odjeljenjima Zemaljskog muzeja BiH, omogućena značajna autonomija, prije svega novim Zakonom o muzejima, kao i novim statutom i sistematizacijom Zemaljskog muzeja donesenim u periodu od 1958 do 1961. godine. Upravo je taj okvir koji je prirodnim naukama dao značajnu autonomiju i slobodu vjerovatno, uz fizičku vezanost za kompleks Zemaljskog muzeja, i bio razlog zašto se nije krenulo u osnivanje prirodnjačkog muzeja, kao u drugim urbanim centrima regiona i Evrope. Gledajući iz današnje perspektive ovo je za prirodne nauke bio pogrešan put jer se ta autonomija vremenom značajno smanjila, brojne strukture bitne za funkcionisanje Odjeljenja su ukinute još prije posljednjeg rata, a danas je Odjeljenje svedeno na životarenje i samo formalno postojanje, bez ikakve autonomije i mogućnosti vlastitog planiranja i organizacije stručnog i naučnog rada.

Brojni su primjeri kako je ovaj koncept negativno djelovao na prirodne nauke u Zemaljskom muzeju BiH proteklih decenija. Prije svega u potpunosti je ukinuta upravljačka struktura i nezavisnost rada Odjeljenja u oblasti struke i nauke, ukinuti su i fondovi za naučna istraživanja. Istovremeno, nema naučnih laboratorija, nema baza podataka, nema značajnijih naučnih istraživanja, upravo onoga što je prirodnim naukama osnovno za rad i svrha postojanja. Zbog takvog nerazumijevanja prirodnih nauka propao je 2003. godine i pokušaj da Zemaljski muzej BiH, odnosno njegovo Odjeljenje za prirodne nauke postane centar za prikupljanje podataka o biodiverzitetu Bosne i Hercegovine. Pored toga, Odjeljenju je oduzeta i rasformirana najstarija botanička biblioteka u BiH koju je formirao Karlo Maly, jedan od najvećih botaničara u istoriji BiH. Botanički vrt je pretvoren u parkovsku površinu i umjesto nauke primarno služi za vjenčanja i promotivne događaje. Oblast konzervacije se u muzeju centralizuje na način da je prilagođena primarno izložbenim aktivnostima, a ukida preparatorska služba potrebna prirodnim naukama. U 138. godina dugoj istoriji Zemaljski muzej je vodilo više od 20 direktora, od toga samo dva su bila sa Odjeljenja za prirodne nauke, što je sa aspekta vremena oko 5% ovog perioda. Istovremeno, Odjeljenje za prirodne nauke je po brojnosti zbirki, kao i po broju i veličini izložbi najveće odjeljenje Zemaljskog muzeja BiH.

Ako pogledamo Statut ZMBiH iz 1972. godine, Odjeljenje za prirodne nauke treba da ima tri odsjeka, Botaničku baštu, službu za dokumentaciju, službu za opšte poslove, pedagošku službu i preparatorske radionice, uz jasnu upravljačku strukturu i samostalnost po pitanjima vezanim za nauku i struku unutar Odjeljenja. Danas je situacija daleko od toga, svi odsjeci su davno ukinuti, a niti jedna od ovih službi ne postoji.

Ipak, posljednjih godina dešavaju se i pozitivni pomaci za prirodne nauke. Nedavno je, kroz projekat revitalizacije dijela Botaničke bašte, završen veći dio aktivnosti kojim Odjeljenje za prirodne nauke treba dobiti direktan muzejski ulaz kroz Botaničku baštu. Ovim je riješen problem vlastitog nezavisnog ulaza koji je do sada predstavljao najveću prepreku funkcionalnog razdvajanja dvije institucije. Istovremeno je već ranije realizovan projekat kojim su riješena i druga tehnička pitanja budućeg muzeja prirodnih nauka, poput odvojenih toaleta za posjetioce, a u planu je i završetak novog ulaza u izložbeni dio zgrade, koji bi pored stepeništa bio opremljen i liftovima. Završetkom ovih aktivnosti proces institucionalnog razdvajanja bi konačno bio omogućen, te sa tehničke strane više nema nikakvih prepreka da se i administrativno krene u ovom smjeru. Ipak, to je danas, kao i sve drugo u Sarajevu i BiH primarno političko, a najmanje društveno i naučno pitanje kao što bi trebalo biti, pa je upitno koliko su ove aktivnosti u Zemaljskom muzeju bile uzaludne i koliko će vremena proći dok se ova ideja ne ostvari.

U pozitivne promjene u ovom smjeru može se ubrojati i nedavni ugovor kojim je Zemaljski muzej BiH od strane Univerziteta u Sarajevu proglašen za naučnu bazu Univerziteta, a što je najznačajnije upravo za prirodne nauke.

Dva nezavisna muzeja u istom muzejskom kompleksu – da li je to normalno?

Da, i vrlo je često (npr. Museums Quartier – Beč, Museum Island – Berlin, Jardin des Plantes – Pariz). I to je zapravo idealno rješenje za Sarajevo i Zemaljski muzej. U svijetu je sasvim normalno da više muzeja dijeli isti kompleks, ali predstavljaju odvojene pravne subjekte, imaju odvojene budžete, odvojene uprave, različite misije, uz dijelom zajedničku logistiku i javni prostor. Zemaljski muzej u Sarajevu već ima idealnu arhitektonsku predispoziciju za ovakav model funkcionisanje više muzeja s obzirom da su muzeji u okviru Zemaljskog muzeja smješteni u različitim zgradama. Ovakav model ne traži „rušenje“ postojećih institucija, ne negira istorijski značaj Zemaljskog muzeja, niti zahtijeva velike dodatne troškove, dok bi ovo razdvajanje omogućilo veću funkcionalnost i značajnije rezultate u odnosu na uložena sredstva. I to ne samo za prirodne nauke, nego i za ostale oblasti rada muzeja koje se danas međusobno sukobljavaju i „guše“.

 

Cilj ovog teksta nije želja za uništavanjem naslijeđa Zemaljskog muzeja BiH, niti ima političku ili sličnu pozadinu. Radi se o ideji o institucionalnom razdvajanju oblasti prirodnih i društvenih nauka koja bi omogućila da prirodne nauke konačno dobiju mjesto koje zaslužuju, posebno u naučnom kontekstu, imajući u vidu da su prirodnjački muzeji u svijetu nosioci naučnih istraživanja u oblasti prirodnih nauka, a što se u sadašnjem konceptu Zemaljskog muzeja BiH pokazalo nemogućim. Zemaljski muzej je danas „mentalno“ zastarjela institucija ukopana u svojim temeljima iz (pret)prošlog vijeka. Vrijedne zbirke muzeja se čuvaju u neuslovnim prostorima, posebno kada govorimo o njihovom dugoročnom očuvanju, u podrumima koji plave, pod zahrđalim krovovima koji prokišnjavaju, a sve zajedno u preko stotinu godina starim oronulim zgradama teško oštećenim u proteklom ratu, posebno zgradi Odjeljenja za prirodne nauke koja je tokom tri godine bila na prvoj liniji fronta. Uzimajući u obzir i da se Sarajevo nalazi na geološki relativno trusnom području to predstavlja dodatnu prijetnju za dugoročno čuvanje zbirki u zgradama koje ne nude nikakvu sigurnost od zemljotresa ili požara s obzirom na njihovu staru drvenu konstrukciju. Nažalost, trenutno u Zemaljskom muzeju BiH ne postoji nikakav plan niti shvatanje potrebe da se za čuvanje zbirki treba pronaći, odnosno izgraditi novi prostor.

Iako bi došlo do formalnog razdvajanja, budući muzeji ostaju na istom mjestu, kao i zbirke do izgradnje prijeko potrebnih, modernih objekata za njihovo adekvatno čuvanje. Zemaljski muzej BiH čini prije svega kompleks zgrada posebno prilagođenih izložbenim aktivnostima. Ovaj prostor, uz adekvatne radove koji bi unaprijedili stabilnost i sigurnost zgrada, nudi idealne mogućnosti za sve izložbe, a obezbjeđivanjem adekvatnog prostora van muzejskog kompleksa za sigurno čuvanje zbirki ove mogućnosti bi bile značajno proširene.

Posebno pitanje je trenutni neriješeni pravni status Zemaljskog muzeja koji dijeli sa nekoliko drugih institucija od značaja za Bosnu i Hercegovinu, odnosno situacija da se značaj i status ovih institucija već decenijama zloupotrebljava za političke potrebe, dok one životare i jedva preživljavaju. Pitanje je koliko je formalni državni status ovih institucija uopšte bitan za njihov opstanak i napredak? Posebno ako govorimo sa aspekta prirodnih nauka. Prirodnjačke zbirke Zemaljskog muzeja BiH su najveće i najznačajnije zbirke iz ove oblasti u BiH i to niko ne može osporiti, ali to su zbirke kojima treba upravljati struka. Zar je u tom kontekstu uopšte bitno koji nivo vlasti ih finansira? One će biti najznačajnije i ako muzej bude institucija na opštinskom nivou, ukoliko opština ima mogućnost i volju muzej finansirati. Ali one će biti najznačajnije samo ako konačno dobiju upravljanje kakvo zaslužuju, inače im prijeti nastavak stagniranja ili propadanja. Postoji dobar primjer iz regiona koji govori o tome koliko je bitna suština, a ne forma, npr. Hrvatski prirodoslovni muzej u Zagrebu je „matična ustanova za prirodoslovlje“ u Republici Hrvatskoj, ali je formalni osnivač Grad Zagreb. Pored toga ovaj muzej je u proteklom periodu otvorio potpuno renoviranu zagradu sa velikim brojem novih izložbenih postavki, dok je istovremeno izgradio novu i modernu zgradu sa savremenim depoima za čuvanje svojih zbirki.

Jedan od ključnih problema u BiH kada su muzeji u pitanju jeste nepostojanje jasne razlike između muzeja kao nosilaca kulturno-identitetskih narativa, i muzeja kao istraživačkih centara. Prirodnjački muzej nije primarno kulturna, nego naučna, istraživačka i infrastrukturna institucija, odnosno osnovna naučna infrastruktura u oblasti prirodnih nauka. Njegova osnovna uloga je čuvanje referentnih naučnih zbirki, dokumentovanje biodiverziteta i geodiverziteta, podrška naučnim istraživanjima, servisiranje obrazovnog i sistema zaštite prirode. U savremenom kontekstu klimatskih promjena i gubitka biodiverziteta, ova uloga postaje sve značajnija. Nažalost, Bosna i Hercegovina u ovom smislu kasni već gotovo stotinu godina za regionom, a čini se da ni danas ne postoji spremnost ni razumijevanje za ove procese, kao ni za prirodne nauke uopšte.

Naslovna fotografija: stranica Zemaljskog muzeja, ostale fotografije: courtesy Dejan Kulijer