Kondilomi su među najčešćim manifestacijama infekcije humanim papiloma virusom (HPV), ali uprkos tome i dalje ih prate brojni mitovi, stigma i nedoumice. Mnogi ljudi HPV povezuju isključivo s rakom grlića materice, iako pojedini tipovi ovog virusa prvenstveno izazivaju benigne, ali vrlo neugodne i ružne promjene kože i sluznica poznate kao genitalne bradavice ili kondilomi. Infekcija je izuzetno rasprostranjena, često prolazi bez simptoma, a virus se može prenijeti i kada nema vidljivih promjena. Upravo zbog toga HPV predstavlja jedan od najčešćih spolno prenosivih virusa u svijetu. U razgovoru s mr. sci dr  Tamarom Jovović, spec. dermatovenerologom, subspecijalizantom dermatološke onkologije, donosimo odgovore na najvažnija pitanja o tome kako nastaju kondilomi, kako se prenose, liječe i koliko vakcinacija može pomoći u njihovoj prevenciji.

Šta su tačno kondilomi i koji tipovi HPV-a ih najčešće uzrokuju? Koja je razlika između „niskorizičnih“ i „visokorizičnih“ tipova?

Kondilomi predstavljaju benigne epitelne proliferacije uzrokovane infekcijom humanim papiloma virusom (HPV). Klinički se manifestuju kao mekane papule ili verukozne promjene u anogenitalnoj regiji, često grupisane u karakteristične egzofitične lezije.

U približno 90% slučajeva genitalne kondilome uzrokuju HPV tipovi 6 i 11, koji pripadaju grupi niskorizičnih HPV tipova. Ovi genotipovi imaju izrazito nizak maligni potencijal i dominantno su povezani s benignim promjenama kože i sluznica. Nasuprot tome, visokorizični HPV tipovi — prvenstveno HPV 16 i 18, ali i 31, 33, 45, 52 i 58 — povezani su s razvojem intraepitelnih neoplazija i karcinoma cerviksa, anusa, vulve, vagine, penisa i orofarinksa.

Važno je naglasiti da osoba istovremeno može biti inficirana i niskorizičnim i visokorizičnim HPV tipovima.

Da li HPV može izazvati promjene i na drugim dijelovima kože, ne samo oko uro-genitalne regije?

Da. HPV infekcija nije ograničena isključivo na genitalnu regiju. Humani papiloma virus pokazuje tropizam prema različitim tipovima epitela kože i sluznica, zbog čega može izazvati promjene i na drugim dijelovima tijela.

Osim anogenitalne regije, HPV može zahvatiti usnu šupljinu i orofarinks, jezik i tonzile, perianalnu regiju, kožu šaka i stopala, larinks, a rijetko i konjunktivu.

Pojedini HPV tipovi povezani su s oralnim papilomima i rekurentnom respiratornom papilomatozom, dok visokorizični tipovi, posebno HPV 16, imaju značajnu ulogu u razvoju HPV-pozitivnih orofaringealnih karcinoma.

Kako se kondilomi prenose i koliki je rizik prenosa čak i kada nema vidljivih promjena? Mogu li se prenijeti poljupcem i oralnim seksom?

HPV se prenosi direktnim kontaktom kože i sluznice. Najčešći putevi transmisije uključuju vaginalni, analni i oralni seksualni kontakt, ali i intimni kontakt kože bez penetracije.

Za transmisiju nije neophodno prisustvo vidljivih kondiloma. Virus može perzistirati subklinički u bazalnim slojevima epitela, što znači da osoba može biti infektivna i u odsustvu klinički manifestnih promjena.

Oralni seks predstavlja jasno potvrđen put prenosa oralnog HPV-a, uključujući i visokorizične tipove povezane s orofaringealnim karcinomima. Prenos poljupcem smatra se mogućim, ali značajno manje efikasnim u odnosu na oralno-genitalni kontakt.

Koji su prvi simptomi i kako osoba može razlikovati kondilome od drugih promjena na koži ili sluznici? Da li su kondilomi uvijek vidljivi?

Mnogi pacijenti u početku nemaju nikakve simptome. Kada su prisutni, prvi znaci najčešće uključuju sitne papule boje kože, mekane verukozne izrasline, osjećaj hrapavosti, svrbež, peckanje i nelagodu tokom seksualnog odnosa.

Kondilomi mogu biti pojedinačni ili multipli, glatki ili verukozni, ravni ili egzofitični. Najčešće lokalizacije su vulva, penis, perianalna regija, vagina i cerviks.

Važno je naglasiti da kondilomi nisu uvijek vidljivi golim okom. Subkliničke lezije mogu postojati mjesecima i otkriti se tek dermoskopijom, kolposkopijom ili molekularnim dijagnostičkim metodama.

Koje su trenutno dostupne metode liječenja kondiloma i koliko su učinkovite – da li se oni mogu trajno ukloniti?

Trenutno ne postoji terapija koja u potpunosti eradikuje HPV iz organizma. Cilj liječenja jeste uklanjanje klinički vidljivih lezija i smanjenje virusnog opterećenja.

Savremene terapijske opcije uključuju topikalne preparate poput imiquimoda, podofilotoksina i sinekatehina, kao i proceduralne metode: krioterapiju, elektrokauterizaciju, CO₂ laser i hiruršku eksciziju – izrezivanje.

Iako se promjene mogu potpuno ukloniti, HPV može ostati prisutan u okolnom epitelu u latentnoj formi, zbog čega ni nakon uspješnog liječenja nije moguće garantovati trajno virološko izlječenje.

Kolika je vjerovatnoća da će se kondilomi vratiti nakon terapije i šta pacijenti mogu učiniti da smanje rizik od ponovne pojave?

Recidivi su relativno česti i javljaju se kod značajnog broja pacijenata tokom prvih nekoliko mjeseci nakon terapije.
Glavni razlozi recidiva uključuju perzistenciju HPV-a u okolnom tkivu, prisustvo subkliničkih lezija, reinfekciju i oslabljen imunološki odgovor.
Rizik ponovne pojave može se smanjiti prestankom pušenja, redovnim kontrolama, liječenjem svih vidljivih lezija, korištenjem kondoma, HPV vakcinacijom i održavanjem adekvatnog imunološkog statusa.

Kakva je uloga HPV vakcine u prevenciji kondiloma?

HPV vakcinacija predstavlja jednu od najvažnijih preventivnih mjera savremene medicine.

Devetovalentna vakcina pruža zaštitu od HPV tipova 6 i 11, odgovornih za većinu genitalnih kondiloma, ali i od najvažnijih visokorizičnih onkogenih tipova. Kliničke studije pokazale su izrazito visoku efikasnost vakcinacije u prevenciji genitalnih kondiloma, prekanceroznih lezija i HPV-povezanih maligniteta.

Da li HPV vakcine mogu pomoći kod osoba koje već imaju ili su imale kondilome?

HPV vakcine nisu terapijske i ne liječe postojeće kondilome. Međutim, vakcinacija može pružiti zaštitu od drugih HPV tipova kojima osoba prethodno nije bila izložena, uključujući visokorizične onkogene genotipove. Takođe postoje podaci koji ukazuju na mogućnost smanjenja stope recidiva kod određenih pacijenata nakon vakcinacije.

Zbog toga se vakcinacija često preporučuje i osobama koje su ranije imale HPV infekciju ili kondilome.

Šta biste preporučili ukoliko jedan od partnera ima kondilome? Koliko je potrebno da se partneri uzdržavaju od kontakta?

Ukoliko jedan partner ima kondilome, preporučuje se pregled oba partnera, edukacija o prirodi HPV infekcije i korištenje kondoma, iako kondomi ne pružaju potpunu zaštitu jer HPV može biti prisutan i na nepokrivenim dijelovima kože.
Tokom aktivnih lezija i neposredno nakon tretmana savjetuje se izbjegavanje seksualnih kontakata do potpune epitelizacije i smirivanja lokalne upale.

Važno je naglasiti da prisustvo HPV infekcije ne omogućava precizno određivanje vremena infekcije niti nužno ukazuje na recentni kontakt, jer virus može ostati latentno prisutan mjesecima ili godinama prije pojave prvih kliničkih manifestacija.

Iako kondilomi u najvećem broju slučajeva nisu opasni po život, oni predstavljaju važan pokazatelj prisustva HPV infekcije i mogu značajno uticati na kvalitet života, emocionalno stanje i seksualno zdravlje oboljelih. Važno je razumjeti da HPV infekcija ne znači automatski razvoj malignih bolesti, ali ni da prisustvo kondiloma treba zanemariti. Pravovremeni pregled, adekvatna terapija, redovne kontrole i otvorena komunikacija među partnerima ključni su za smanjenje rizika od komplikacija i recidiva. Posebno važnu ulogu ima HPV vakcinacija, koja danas predstavlja jednu od najučinkovitijih mjera prevencije kako genitalnih kondiloma, tako i više vrsta HPV-povezanih karcinoma.