Listerine (Listerin) danas je jedan od najpopularnijih brendova vodica za ispiranje usta, čak i na našem tržištu. Međutim zašto se ovaj antiseptik za usnu šupljinu zove baš tako? Listerin je 1879. izumio američki hemičar Joseph Lawrence. Izumljen je, prvenstveno, kao sredstvo za hiruršku dezinfekciju, da bi se potom prodavao kao lijek za gonoreju i sredstvo za čišćenje podova. Tek kasnije, dvadesetih godina prošlog vijeka počeo se koristiti kao vodica za ispiranje usta protiv lošeg zadaha.
Sastav Listerina se mijenjao. Danas sadrži vodu, alkohol (etanol), sorbitol, mentol, metil salicilat, ulje eukaliptisa, natrijum fluorid, timol.
Joseph Lawrence je bio inspirisan radom engleskog doktora i hirurga Josepha Listera (1827.-1912.), koji je, opet bio insipirisan teorijom klica Louisa Pasteura.
Počeci borbe protiv bakterija
1865. Lister je demonstrirao upotrebu karbolne kiseline kao antiseptika za odjeću i alat koji su hirurzi tada koristili. Naime, Lister je pokazao kako upotreba karbolne kiseline znatno smanjuje pojavu infekcija nakon operativnih zahvata. U to vrijeme, operativni zahvati su bili svojevrstan spektakl – publika je mogla gledati operaciju nekog nesretnika, a većina takvih zahvata je završavala smrću, pošto bi dolazilo do infekcija i razvoja gangrena. Ukratko – ljudi su se okupljali da vide kasapljenje i umiranje. Tadašnji hirurzi nisu ni imali neku posebnu odjeću – njihovu uniformu su činile pregače poput mesarskih, sa tragovima skorene krvi. Hirurški alat se praktično nije prao, a kamoli dezinfikovao. Najveća intervencija na noževima i skalpelima je bilo da ih se naoštri.
Lord Joseph Lister (Baron Lister, iz Lyme Regisa, rođen 5. aprila 1827. godine, preminuo 10. februara 1912.) bio je engleski hirurg i medicinar koji je bio utemeljitelj antiseptičke medicine i pionir u preventivnoj medicini. Pod utjecajem teorije o klicama Louisa Pasteura, Lister je odlučio takve organizme držati podalje od rana.
Njegova knjiga O antiseptičkom principu u praksi hirurgije (1867.) bila je prva rasprava na tu temu. Dok je bio u Royal Infirmary, Glasgow, Škotska, uveo je upotrebu karbolne kiseline (fenola) kao dezinficijensa za zavoje, ligature, pribor, kao i za izravnu primjenu na ranama i pranje ruku kirurga. Moderna medicinska praksa nastavlja slijediti Listerov princip da se rane moraju čuvati bez bakterija, iako je sterilizacija zamijenila većinu antiseptika.
Iz prelisterske ere potiču i legendarne anegdote poput one “operacija bila uspješna, pacijent podlegao”. Čuveni škotski pionir hirurgije, Robert Liston (1794.-1847.) imao je niz takvih situacija. Apokrifna legenda kaže da je na jednoj operaciji bio toliko zanesen procedurom, da je pacijentu, amputirao i testis, a ne samo nogu.
Druga, također apokrifna priča o Listonu kaže da je jedna njegova operacija imala procenat smrtnosti od 300%: pacijent je podlegao. Međutim, u brzini, Liston je posjekao i svog asistenta u prst te je nesretnik poslije umro od gangrene. Jedan je posmatrač preminuo od srčanog udara gledajući proceduru.
Lister je od djetinjstva bio zainteresiran za nauku i imao pristup tadašnjim naučnim otkrićima, s obzirom da se njegov otac, Joseph Jackson Lister, bavio mikroskopiranjem i izradom mikroskopa, a kasnije je postao i član Royal Society. Interesovanja mladog Listera su se kretala od mikroskopiranja tkiva, pa sve do metoda hirurškog tretiranja rana.
Većina hirurga njegovog doba smatrala je da su post-operativne infekcije neizbježne, međutim, Lister je, proučavajući Pasteurove radove, shvatio da se infekcije mogu izbjeći ukoliko se unište uzročnici infekcija. Već je Pasteur povezao proces putrefakcije (truljenja) sa djelovanjem bakterija.
Joseph Lister
Karbolna kiselina – prvi antiseptik, i ismijavanje
Lister je čuo kako inženjeri koriste karbolnu kiselinu kako bi reducirali miris otpada koji se raspada i truli, što ga je navelo na pomisao da karbolna kiselina zapravo ne djeluje na miris, nego na bakterije koje izazivaju putrefakciju.
Radeći u Kraljevskoj bolnici u Glasgowu, Lister je uveo karbolnu kiselinu (fenol) za dezinfekciju rana, zavoja, instrumenata i ruku hirurga. Prvu takvu operaciju izveo je 12. augusta 1865. godine, drastično smanjivši smrtnost od postoperativnih infekcija.
Bio je u pravu, no njegova ideja nije odmah prepoznata: bio je ismijavan i čak proglašavan šarlatanom. Naime, ljekari često nisu pratili njegove originalne upute te im ne bi pošlo za rukom da repliciraju Listerove rezultate.
Eminentni hirurg James Paget je napisao rad u The Lancet u kojem osuđuje Listerov rad. Čak je proces prskanja hirurškog pribora i odjeće karbolnom kiselinom dobio naziv “listerizacija” u pejorativnom smislu. Međutim, kraljica Viktorija je bila zainteresirana za Listerove rezultate i 1883. ga proglašava baronom. 1895. Lister postaje predsjednik Royal Society, nakon Lorda Kelvina. Danas Listera smatramo ocem moderne hirurgije i hirurških metoda dezinfekcije.
Listerovo ime danas mnogi prepoznaju po tečnosti za ispiranje usta Listerine, nazvanoj upravo u njegovu čast. Iako on nije izumio ovaj proizvod, ideja je ista: uništiti bakterije prije nego što izazovu bolest. Njegov princip da rane moraju biti bez bakterija i danas je osnova moderne medicine, iako su karbolnu kiselinu zamijenile sofisticirane metode sterilizacije.
Napomena: članak je izvorno objavljen 2017, a potom osvježen 2025. Naslovna ilustracija je urađena pomoću alata GAI.
