Evropska divlja mačka u Bosni i Hercegovini: šta nam DNK otkriva o njenom genetičkom identitetu?

Evropska divlja mačka (Felis silvestris) jedna je od manje istraženih divljih životinjskih vrsta u Bosni i Hercegovini. Iako je rasprostranjena širom Evrope, njene populacije suočavaju se s nizom izazova, među kojima je posebno značajna hibridizacija s domaćom mačkom. Ukrštanje divljih i domaćih mačaka može dugoročno promijeniti genetički identitet divljih populacija i predstavljati prijetnju njihovom očuvanju.

Kakvo je stanje evropske divlje mačke u Bosni i Hercegovini? Postoje li dokazi o ukrštanju s domaćim mačkama i koliko su naše populacije genetički očuvane? Na dio ovih pitanja pokušalo je odgovoriti istraživanje koje donosi prve podatke o molekularnom diverzitetu evropske divlje mačke u našoj zemlji.

O istraživanju, njegovim rezultatima i značaju za očuvanje ove vrste razgovarali smo s dr Draganom Šnjegotom, vanrednom profesoricom na Prirodno-matematičkom fakultetu Univerziteta u Banjoj Luci, koja se bavi populaciono-genetičkim istraživanjima divljih životinjskih vrsta.

Od istraživačkog interesovanja do prvih genetičkih podataka

Interesovanje dr Šnjegote za evropsku divlju mačku počelo je 2016. godine, tokom naučne posjete Institutu za istraživanje sisara u Bjelovježi u Poljskoj. Posebno joj je ostalo u sjećanju predavanje dr Carstena Nowaka iz Senckenberg instituta u Frankfurtu, posvećeno stanju populacija ove vrste u Evropi, njihovom genetičkom statusu i prijetnjama očuvanju.

Tada je, kako objašnjava, prvi put detaljnije sagledala razmjere problema koji predstavlja hibridizacija s domaćom mačkom i moguće posljedice po genetički identitet divljih populacija.

„To me je navelo da razmišljam o tome koliko je ovaj proces rasprostranjen, šta pogoduje ukrštanju divljih i domaćih mačaka i kakvu ulogu u tome ima čovjek. Posebno me je zanimalo može li hibridizacija dugoročno ugroziti opstanak genetički očuvanih populacija evropske divlje mačke“, kaže dr Šnjegota.

Jedno od važnih pitanja bilo je i kakvo je stanje u Bosni i Hercegovini, gdje u tom periodu gotovo da nije bilo dostupnih podataka o genetičkom statusu ove vrste.

Ipak, od početne ideje do realizacije istraživanja prošlo je nekoliko godina. Dr Šnjegota je u međuvremenu bila posvećena istraživanjima vuka i izradi doktorske disertacije, a za pokretanje novog istraživanja trebalo je obezbijediti uzorke, organizovati njihovo prikupljanje i pronaći sredstva za laboratorijske analize.

Istraživanje se zasnivalo na biološkim uzorcima prikupljanim tokom nekoliko godina, uz pomoć saradnika iz različitih oblasti. Značajan doprinos dali su kolege s Veterinarskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu, koji su ustupili uzorke korišćene u parazitološkim istraživanjima. U prikupljanju materijala učestvovali su i prirodnjaci, veterinari i lovci.

„Sarađivali smo i sa prirodnjacima, veterinarima i lovcima, koji su nam pomagali u prikupljanju biološkog materijala. Samo istraživanje zasnivalo se na prikupljanju uzoraka iz različitih izvora, uz oslanjanje na postojeću saradnju sa stručnjacima i ljudima koji borave u prirodi. Za analize hibridizacije bili su nam potrebni i uzorci domaćih mačaka, koje smo dobijali zahvaljujući saradnji sa veterinarima nakon rutinskih zahvata sterilizacije. Uzorci evropske divlje mačke obuhvatili su različita područja Bosne i Hercegovine, što je posebno važno za sagledavanje genetičkog statusa vrste na širem geografskom prostoru. Što je prostorna zastupljenost uzoraka bolja, to možemo pouzdanije procjenjivati genetičku raznovrsnost i uočavati moguće razlike između populacija” istakla je dr Šnjegota.

Za analizu mogućeg ukrštanja bilo je potrebno prikupiti i uzorke domaćih mačaka. Njih su istraživačice dobijale zahvaljujući saradnji s veterinarima, nakon rutinskih zahvata sterilizacije.

Uzorci evropske divlje mačke obuhvatili su različita područja Bosne i Hercegovine, što je važno za procjenu genetičke raznovrsnosti na širem geografskom prostoru. Što je prostorna zastupljenost uzoraka bolja, to su i mogućnosti za pouzdanije poređenje populacija veće.

Šta su otkrile analize DNK?

Jedan od najvažnijih rezultata istraživanja jeste analiza mitohondrijalnog ND5 gena, kojom su dobijeni prvi podaci ove vrste za evropsku divlju mačku u Bosni i Hercegovini. Poređenjem jedinki iz istočnog i zapadnog dijela zemlje istraživačice nisu utvrdile izraženu genetičku diferencijaciju.

Posebno zanimljiv nalaz odnosi se na haplotipove – varijante DNK koje se nasljeđuju kao određene genetičke kombinacije – a koji su u ranijim evropskim istraživanjima zabilježeni i kod evropske divlje i kod domaće mačke.

„Posebno važno je otkriće haplotipova koji su u ranijim istraživanjima u Evropi zabilježeni i kod evropske divlje i kod domaće mačke. To je zanimljiv rezultat koji ukazuje na potrebu da se detaljnije istraži njihov genetički odnos u Bosni i Hercegovini. Za pouzdaniju procjenu eventualnog ukrštanja neophodne su dodatne analize jedarne DNK i veći broj uzoraka, naglasila je dr Šnjegota.

Ovaj rezultat otvara važno pitanje o genetičkom odnosu dvije forme, ali ga ne treba tumačiti kao dokaz da je došlo do njihovog ukrštanja.

Naime, mitohondrijalna DNK pruža informacije o majčinskoj liniji nasljeđivanja, dok analiza jedarne DNK omogućava detaljniju procjenu genetičkog porijekla jedinke i otkrivanje mogućeg miješanja genetičkog materijala različitog porijekla.

„Dobili smo početnu osnovu za dalja istraživanja. Genetički diverzitet predstavlja važan dio očuvanja biodiverziteta, jer nam pomaže da razumijemo ne samo gdje neka vrsta živi već i kakav je njen genetički potencijal. Dobijeni rezultati zato predstavljaju vrijedan referentni skup podataka za buduća istraživanja evropske divlje mačke u Bosni i Hercegovini, uključujući dugoročno praćenje njene genetičke raznovrsnosti i detaljnije proučavanje odnosa sa domaćom mačkom“, kazala je Šnegota.

Hibridizacija – izazov za očuvanje divlje vrste

Ukrštanje evropske divlje mačke i domaće mačke već je prepoznato kao fenomen koji može predstavljati ozbiljan izazov za očuvanje genetičkog integriteta divljih populacija. Ako se hibridizacija dešava učestalo i tokom dužeg perioda, može dovesti do promjena u genetičkom identitetu populacija i ugroziti njihov dugoročni opstanak.

„Dosadašnja istraživanja na evropskom nivou pokazala su da je ukrštanje evropske divlje mačke i domaće mačke prisutan fenomen koji može predstavljati značajan izazov za očuvanje genetičkog integriteta divljih populacija. Posmatrano dugoročno, ukoliko je hibridizacija učestala, može dovesti do promjena u genetičkom identitetu populacija evropske divlje mačke i postepeno ugroziti njihov opstanak.
Kada je riječ o Bosni i Hercegovini, na osnovu dosadašnjih rezultata još ne možemo pouzdano procijeniti da li i u kojoj mjeri dolazi do ukrštanja između divljih i domaćih mačaka. U našem istraživanju zabilježili smo haplotipove mitohondrijalne DNK koji su u ranijim studijama pronađeni i kod jedne i kod druge vrste. To je zanimljiv nalaz koji ukazuje na potrebu za daljim istraživanjima, ali sam po sebi nije dokaz hibridizacije“, objasnila je dr Šnjegota.

„Cilj nije unaprijed donositi zaključke, već na osnovu pouzdanih naučnih podataka procijeniti stanje populacija i obezbijediti osnovu za njihovo dugoročno očuvanje“, ističe dr Šnjegota.

Upravo zato istraživanje se nastavlja. Naredna faza uključivaće primjenu molekularnih markera jedarne DNK, koji bi trebalo da pruže potpuniju sliku genetičkog identiteta jedinki i omoguće pouzdaniju procjenu eventualne hibridizacije.

Mlada istraživačica nastavlja istraživanje

Važan dio ovog istraživačkog procesa je i uključivanje mladih naučnika. Dr Šnjegota je u svoj istraživački tim pozvala Kristinu Hinić, koja je osnovne studije biologije završila na Prirodno-matematičkom fakultetu Univerziteta u Banjoj Luci, gdje joj je dr Šnjegota bila mentorica.

Kristina je potom nastavila obrazovanje na master studijama Prirodno-matematičkog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu, gdje je u septembru odbranila master rad posvećen genetičkom diverzitetu evropske divlje mačke u Bosni i Hercegovini. U međuvremenu je upisala i doktorske studije iz molekularne biologije na istom fakultetu, na kojima će joj dr Šnjegota biti komentorica.

Odluka da je uključi u istraživački tim proizašla je iz njenog interesovanja za populaciono-genetička istraživanja divljih populacija, ali i radoznalosti i upornosti koje dr Šnjegota smatra važnim osobinama svakog istraživača.

Kristina Hinić objašnjava da je njeno interesovanje za ovu temu počelo 2024. godine, kada joj je profesorica predložila da se evropskom divljom mačkom bavi u okviru master rada.

„Ono što me je posebno privuklo ovoj temi bio je cjelokupan naučnoistraživački proces. Željela sam da prođem kroz sve faze izrade teze, od pripreme i obrade uzoraka, preko laboratorijskog rada i molekularnih analiza, pa sve do bioinformatičke obrade i tumačenja dobijenih rezultata“, kaže Hinić.

Rezultati master rada otvorili su nova istraživačka pitanja, posebno u vezi s haplotipovima koji su ranije registrovani i kod evropske divlje i kod domaće mačke. Zbog toga će naredna faza obuhvatiti analizu mikrosatelita i kontrolnog regiona mitohondrijalne DNK, uz primjenu dodatnih genetičkih markera.

Genetička istraživanja kao osnova za zaštitu biodiverziteta

Genetička karakterizacija populacija nije samo pitanje naučnog interesovanja. Ona je važan preduslov za izradu kvalitetnih planova očuvanja neke vrste. Poznavanje genetičkog identiteta, raznovrsnosti i strukture populacija omogućava istraživačima da prepoznaju potencijalne prijetnje i predlože odgovarajuće mjere zaštite.

Istraživanje dr Dragane Šnjegote i Kristine Hinić predstavlja početni korak u tom procesu za evropsku divlju mačku u Bosni i Hercegovini. Dobijeni podaci mogu poslužiti kao referentna osnova za buduća istraživanja, dugoročno praćenje genetičke raznovrsnosti i detaljnije proučavanje odnosa s domaćom mačkom.

Značaj ovakvih istraživanja, međutim, ne završava na državnim granicama. Evropska divlja mačka rasprostranjena je širom regiona, a njene populacije ne poznaju administrativne granice. Zato podaci iz Bosne i Hercegovine mogu biti korisni i za regionalna poređenja, zajednička istraživanja i bolju saradnju u planiranju mjera zaštite.

Očuvanje vrste, dakle, ne podrazumijeva samo zaštitu prostora u kojem živi. Jednako je važno razumjeti šta se događa unutar njenih populacija, koliko su genetički raznovrsne i postoje li procesi koji bi mogli ugroziti njihov opstanak. Upravo u tome leži dugoročna vrijednost istraživanja evropske divlje mačke.

 

Naslovna fotografija: By Michael Gäbler – Own work, CC BY 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=41804158