Bosanskohercegovački oštrodlaki lovački gonič barak jedna je od rijetkih međunarodno priznatih autohtonih pasmina pasa iz Bosne i Hercegovine. Iako je Međunarodna kinološka federacija (FCI) priznala ovu pasminu još 1965. godine, njena genetika dugo nije bila predmet naučnih istraživanja. Novo istraživanje bh. naučnika, objavljeno 2023. u časopisu Biochemical Genetics, pokazalo je da barak posjeduje značajnu genetičku raznovrsnost, što predstavlja dobru osnovu za očuvanje ove pasmine.
Istraživanje je predvodio tim naučnika, a prva autorica rada je doc. dr Jelena Nikitović, naučna saradnica na Institutu za genetičke resurse Univerziteta u Banjoj Luci.
„To je vrlo zahtjevno, pa i skupo istraživanje. Generalno je kod nas kinologija zanemarena oblast pogotovo kada su u pitanju lovački psi. Sama činjenica da je to izborni predmet sve nam govori“, kazala je Nikitović.
Genetička posebnost bosanskog baraka
Od više od 400 priznatih pasmina domaćih pasa, mnoge su nastale ciljanim uzgojem i selekcijom koju je provodio čovjek. Takav proces oblikovao je njihove karakteristike, ali je istovremeno kod pojedinih pasmina doveo do smanjenja genetičke raznovrsnosti.
Kod bosanskohercegovačkog baraka, međutim, istraživači su utvrdili zadovoljavajuću genetičku heterogenost, odnosno raznovrsnost nasljednog materijala.
„Sasvim je jasno da posmatrane jedinke baraka pokazuju da postoji dovoljan genetički kapacitet za očuvanje rase bosanskog oštrodlakog goniča baraka. Zadovoljavajući stepen genetičke heterogenosti, ne previše izražena genetička srodnost i genetička specifičnost u odnosu na druge rase daju za pravo da se kreira jasna strategija očuvanja ove vrijedne bosanskohercegovačke autohtone pasmine“, istakla je Nikitović.
U istraživanju su analizirani filogenetski odnosi baraka sa još 15 pasmina, među kojima je bio i tornjak, druga autohtona pasmina iz Bosne i Hercegovine. Poređeni su i njemački ovčar, aljaški malamut, rotvajler i zapadnoškotski bijeli terijer.
Rezultati su pokazali da barak ima genetičke specifičnosti u odnosu na ostale ispitivane pasmine. Najmanja genetička distanca utvrđena je između baraka i tornjaka, dok je najveća zabilježena u odnosu na zapadnoškotskog bijelog terijera.
„Ne treba da začudi mala genetička diferencijacija između tornjaka i baraka. Obje rase vjerovatno dijele zajedničke pretke s Balkana i iz Bosne i Hercegovine, odakle su se kasnije diferencirali u dvije grupe za različite svrhe“, objasnila je Nikitović. Pretpostavlja se da je do njihovog razdvajanja došlo tokom 19. i 20. vijeka.
Očuvanje pasmine zahtijeva sistematičan pristup
Iako rezultati istraživanja ohrabruju, opadanje populacije baraka upozorava na potrebu hitnog djelovanja. Nikitović smatra da očuvanje ove pasmine treba povezati s njenom tradicionalnom namjenom – lovom.
„Bosanski gonič barak je rasa koja se vijekovima koristi za lov u Bosni i Hercegovini, stoga napore na očuvanju i korištenju ove rase treba usmjeriti u tom pravcu. Treba popularizirati pse ove rase kao uporne lovce na divljač među lovcima“, kazala je.
Predlaže i obavezne uzgojne preglede te provjeru radnih sposobnosti pasa koji se koriste za reprodukciju. Takva selekcija mogla bi pomoći u otklanjanju određenih nedostataka i unapređenju radnih karakteristika pasmine.
Međutim, očuvanje baraka ne može se oslanjati samo na pojedince. Potrebni su banka gena, programi zaštite i institucionalna podrška.
„Zaštita i očuvanje baraka, kao autohtone rase goniča, svodi se na individualne entuzijaste koji imaju odgajivačnice, bave se lovom i strastveni su ljubitelji ovog psa te su potrebni sistematičniji napori u očuvanje ove autohtone bosanskohercegovačke pasmine“, upozorila je Nikitović.
Ona ističe da je zaštita genetičkih resursa, posebno životinjskih, u Bosni i Hercegovini još u povoju. Zbog toga istraživanje ima značaj i izvan samih naučnih rezultata.
„Barak kao pasmina je autohtona za BiH, ali nije dovoljno samo da to bude regulisana slovom na papiru nego i konkretnim djelima kao što je istraživanje u mom doktoratu iz kojega je proizašao i rad“.
Nikitović smatra da je istraživanje provedeno u posljednji čas, s obzirom na to da je pasmina tokom prethodnih decenija došla gotovo do granice izumiranja.
„Istraživanje je presudno, jer je bio krajnji momenat da se radi na pomenutoj rasi. Obilazeći teren i istražujući nastanak rase mogu reći da je ova pasmina statusni simbol BiH, ali u dešavanjima zadnjih par decenija je došla skoro do granice izumiranja. Opstala je zahvaljujući entuzijazmu pojedinaca i lovcima, jer su njene karakteristike, kada je u pitanju lov i lovna kinologija, savršene za naše uslove“.
Za očuvanje jedne od prepoznatljivih autohtonih pasmina Bosne i Hercegovine, zaključuje Nikitović, osim stručnog znanja i predanog rada, neophodna su i veća ulaganja u nauku, kao i konkretna institucionalna i finansijska podrška.
