Kada sam izašla sa željezničke stanice u Nizozemskoj, iz klimatiziranih i prirodno hladnijih prostora, na temperaturu od oko (kod nas snošljivih) 27-28 stepeni Celzijusa, odjednom sam se našla u prostoru tropske vrućine, sa velikom sparinom od koje se jedva dalo disati. Kao da ste u Indiji, Indoneziji ili Surinamiju. Ovo nije normalno za Nizozemsku, Belgiju, Francusku, Njemačku i niz drugih zemalja. Ovo je horor.

Zapadnu i sjeverozapadnu Evropu krajem juna 2026. zahvatio je jedan od najintenzivnijih toplotnih valova otkako postoje meteorološka mjerenja. Temperature su u pojedinim područjima bile i do 20 stepeni Celzijusa više od prosjeka za ovo doba godine, obarajući nacionalne i lokalne rekorde u Francuskoj, Velikoj Britaniji i Španiji. Na području Francuske bilježe se i nacionalni rekordi, odnosno apsolutni rekordi koji nisu zabilježeni u proteklih 80 godina. Zabilježeni su i smrtni slučajevi koji su direktno ili indirektno povezani sa toplotnim udarom. Stručnjaci kažu kako bi ovaj toplotni udar u Evropi bio nemoguć bez efekta klimatskih promjena.

Međutim, iza ovog ekstremnog događaja ne krije se samo vreli vazduh iz Sahare, već i složen meteorološki fenomen poznat kao omega blok, koji je omogućio da se vreli vazduh danima zadržava nad istim područjima. A uzrok omega bloka su klimatske promjene, usporavanje mlazne struje. Rezultat je ogromna količina toplote u atmosferi i isparavanje koje će negdje naći svoj put u obliku padavina.

Meteorolog Nedim Sladić objašnjava da razmjere ovog događaja najbolje ilustruju rekordna mjerenja širom Evrope.

„Izrazito jak toplotni val koji je zahvatio područje zapadne i sjeverozapadne Europe uslovljava temperature zraka koje su i za gotovo 20°C više nego je tu običajno za ovo doba godine. Ovim je najviše pogođeno područje Španije, Francuske te Velike Britanije gdje se bilježe i temperaturni rekordi, a na području Francuske bilježe se i oni nacionalni, odnosno apsolutni rekordi koji nisu zabilježeni u proteklih 80 godina.”

Francuska je 24. juna zabilježila i najtopliju noć i najtopliji dan od početka mjerenja, uz temperature koje su lokalno dostizale 45°C. Istovremeno, veliki dio zemlje bio je pod crvenim upozorenjima zbog opasnosti od ekstremnih vrućina. U Francuskoj je situacija bila bolja na Azurnoj obali, nego na kontinentu.

Ni Velika Britanija nije ostala pošteđena. Zemlja poznata po umjerenoj klimi suočila se s temperaturama koje više podsjećaju na mediteranska ljeta nego na britanski juni.

„Slična situacija je i na području Velike Britanije gdje temperature zraka već danima idu iznad 36°C. Vels je postavio temperaturni rekord za najvišu izmjerenu temperaturu zraka u junu, a širom zemlje bilježe se tropske noći koje su u Velikoj Britaniji izuzetno rijetke.“, objašnjava Sladić.

Posebno neuobičajena bila je kombinacija visoke temperature i izrazito velike vlažnosti vazduha. Temperature rosišta prelazile su 20°C, a lokalno dostizale i 25°C, što su vrijednosti karakterističnije za tropske krajeve poput Tajlanda ili Indonezije nego za zapadnu Evropu. Takvi uslovi otežavaju hlađenje organizma isparavanjem znoja, zbog čega je osjećaj vrućine bio znatno intenzivniji nego što bi pokazivao sam termometar.

Sladić ističe da razlog nije bio samo priliv toplog vazduha iz Sahare, već i njegova kombinacija s vlagom.

„Na prednjoj strani polja niskog zračnog pritiska koje se nalazi nedaleko od obala Španije, osim što se vuče vreli zrak iz Sahare, dovlači se i nešto vlažniji zrak. Temperature zraka, iako visoke, nisu bile ekstremno visoke kao 2022. godine, ali u kombinaciji sa vrlo visokom vlažnošću zraka subjektivni osjećaj bio je mnogo izraženiji.”

Drugim riječima, iako su pojedine temperature bile nešto niže nego tokom rekordnog evropskog toplotnog vala iz 2022. godine, ljudi su ih doživljavali kao još nepodnošljivije upravo zbog velike količine vlage u vazduhu.

Ključni razlog zbog kojeg se ova vrućina zadržala danima iznad istih područja jeste pojava poznata kao omega blok. To je obrazac u atmosferi u kojem se mlazna struja – snažan pojas vjetrova na velikim visinama koji inače pokreće vremenske sisteme – značajno usporava i poprima oblik grčkog slova Ω (omega).

U takvoj situaciji između dva ciklona, odnosno područja niskog vazdušnog pritiska, razvija se snažno područje visokog pritiska koje ostaje gotovo nepomično. Kako se vremenski sistemi više ne kreću uobičajenom brzinom, isto područje danima ostaje pod uticajem istih vremenskih prilika – u ovom slučaju ekstremne vrućine.

Prikaz omega bloga, ilustracija Nauka govori uz pomoć GAI

Kako objašnjava Sladić, “Toplotni val koji sada ruši rekorde posljedica je fenomena koji je sve učestaliji usljed usporavanja mlazne struje. Imate krak koji ide preko sjevera Velike Britanije i potom se spušta prema istoku i sjeveroistoku Europe, a ugniježđen je između dva polja niskog zračnog pritiska – jednim na obalama Crnog mora, drugim na obalama Iberijskog poluostrva.”

Kada iscrtate njegov oblik, dobijate grčko slovo omega. Upravo zbog tog rasporeda atmosferskih sistema vazduh iznad zapadne Evrope postao je gotovo nepokretan.

„Govorimo o omega bloku u kojem je zrak prilično statičan, nema previše dinamike i samim tim može da održi temperaturu zraka vrlo visokom na duže staze.”, dodaje Sladić.

Ovo tvori svojevrsnu toplotnu kupolu iznad područja.

Takvi blokirajući obrasci nisu nova pojava, ali brojna istraživanja pokazuju da u uslovima zagrijavanja planete postaju sve značajniji faktor u nastanku dugotrajnih ekstremnih vremenskih prilika. Kada se jednom uspostave, omogućavaju da se toplotni talasi produže na sedmice, povećavajući rizik od požara, suša, zdravstvenih problema i velikih ekonomskih šteta.

Sladić upozorava da su razmjere ovog događaja ozbiljan signal koliko se klima mijenja.

„Možda najbolji indikator koliko je ovaj toplotni val izražen pokazuje činjenica da su sve projekcije koje su se radile za 2050. godinu i scenariji koji su tada smatrani mogućim ponegdje već premašeni za 10 do 15 stepeni. To zapravo pokazuje ozbiljnost problema sa kojim se suočavamo.”

Toplotni val iz juna 2026. tako nije bio samo još jedan vruć ljetni period. Bio je rezultat istovremenog djelovanja zagrijane atmosfere, priliva saharskog vazduha, povećane vlažnosti i atmosferskog blokiranja u obliku omege – kombinacije koja je Evropi donijela dane kakvi su donedavno bili gotovo nezamislivi.