Šta niste znali o ovci Dolly

5. jula 1996. jedno janje je došlo na svijet. Svijet sve do februara iduće godine zapravo i nije znao nešto previše o ovom janjetu. Naime tek u februaru 1997. (tačnije, 27. februara 1997.). objavljen je naučni rad u Nature koji je obznanio o kakvom se janjetu radilo.To janje je postalo planetarno poznata ovca. Njeno ime je Dolly. Bila je ostvarenje svih snova i strahova čovječanstva jer je to prvi klonirani sisar. Press konferencija na kojoj je obznanjeno da je kloniran prvi sisar dogodila se 22. februara 1997.

Kako je nastala Dolly, a kako je nastalo ime?

Ovca Dolly je klonirana tako što su naučnici uzeli tjelesnu (somatsku) ćeliju iz mliječnih žlijezda jedne ovce i jajnu stanicu druge, uklonili jezgro jajne stanice (koje nosi DNK) i umjesto njega ubacili jezgro iz somatske stanice donora, čime je nastala ćelija koja nosi istu DNK kao originalna ovca. Ta rekonstruisana ćelija počela je normalno da se dijeli i razvijala se u embrion koji je zatim implantiran u matericu treće ovce, u kojoj se razvio i rođen klon – Dolly. Ova metoda se naziva somatski ćelijski nuklearni transfer (SCNT) i omogućava da nova jedinka ima genetički identičan DNK kao donor somatske ćelije.

Inače, ovca Dolly dobila je ime po američkoj pjevačici Dolly Parton zato što je jezgro za kloniranje uzeto iz ćelije mliječne žlijezde odrasle ovce. Naučnici iz Roslin Institute su se, u pomalo šaljivom tonu, odlučili za ime koje asocira na grudi, po kojima je Dolly Parton bila prepoznatljiva u pop-kulturi. Tako je prvi sisar kloniran iz odrasle somatske ćelije dobio ime koje je spoj naučne prekretnice i laboratorijskog humora.

Vođa škotskog tima koji je klonirao Dolly, Ian Wilmut, u svojim sjećanjima na ovaj dan piše kako uopšte nije bio prisutan rođenju Dolly – radio je u vrtu, jer je smatrao da tom događaju trebaju biti prisutni samo oni koji tu moraju biti – dakle, veterinari. Dolly je uspavana na Valentinovo 2003. godine, u dobi od 6 godina. Imala je progresivnu bolest pluća i artritis, a živjela je kraće nego što ovce njene pasmine Finn- Dorset žive. No taj životni vijek nije posljedica kloniranja. Dolly je imala 6 janjadi i nekoliko sestara – odnosno ovaca kloniranih iz istog materijala, koje su ostale u njenoj sjeni. Ove ovce su živjele normalno dugo za ovu pasminu. Zvale su se Daisy, Debbie, Diana i Denise.

Nema Dolly a nema čak ni prostorija Roslin instituta gdje je začeta. Međutim, velika priča o velikom poduhvatu je ostala.

Čudni uslovi velikog poduhvata

Da su prostorije Roslin instituta ostale sačuvane, vidjeli bismo da se tu nije radilo o nekoj high-tech laboratoriji, iako je smještena u Ujedinjenom Kraljevstvu. Zapravo, radilo se o prilično trošnim nus-prostorijama u kojima su naučnici spojili enukleiranu jajnu stanicu i nukleus tjelesne stanice te dobili embrion koji će postati poznat kao Dolly.

Kada bi donosili oocite (neoplođene jajne stanice) u epruvetama sa obližnje farme, Bill Ritchie, jedan od članova Wilmutovog tima, nosio bi ih u gornjem džepu košulje, dok bi ih Karen Walker, također članica tima, nosila – u grudnjaku, kako bi im održala optimalnu temperaturu. Zapravo, čitav vic sa ovim kloniranjem je to što oni nisu provodili najviše laboratorijske standarde u proceduri… bili su pomalo aljkavi i rasijani. Sam dan kada je Dolly začeta, 8. februar 1996. bio je prilično čudan i mnogo stvari je moglo poći naopako i dovesti do toga da se Dolly nikada ne desi. Pardon, ne ojanji. Tim je imao puno pravo biti skeptičan.

Ian Wilmut je embriolog i Dolly nije prvo „čudo” koje je napravio. Sedamdesetih godina je radio mnogo na smrzavanju kravljih embriona te je tim postupkom dobio Frostie, prvo tele iz zaleđenog embrija.

Dolly je valjda, uz otkriće Higgsovog bozona, medijski najispraćenija vijest u oblasti nauke – kada je rad objavljen, ekipe gotovo svih važnijih svjetskih medija – CBS, NBS, BBC, ABC i ko sve već ne – sjatili su se sa svojim reportažnim kombijima ispred Roslin instituta. Nastao je medijski haos, a Dolly je postala legenda.

Pošto je prošlo nekoliko mjeseci od Dollynog rođenja do objavljivanja rada, a mediji su objavili vijest tek tada, te 1997. godine, naučnici koji su učestvovali u kloniranju bili su od nesavjesnih (da ne kažem, bezobraznih medija), optuženi da su krili informaciju o kloniranju jer su potajno spremali kloniranje čovjeka. Ova i druge teorije zavjera plod su (ne)umova koji ne razumiju naučnu metodologiju i proces objavljivanja naučnog otkrića u kojem se mora obaviti dosta peer-reviews kako bi se utvrdilo da li se zaista radi o onome što se tvrdi.

Tim sa CERN-a je pričekao malo dok nisu bili nešto sigurniji da se radi o Higgsovom bozonu, a kloniranje Dolly je moralo sačekati odobrenje časopisa Nature u kojem je rad objavljen. Od predavanja rada do objavljivanja obično protekne nekoliko mjeseci, prosječno 5 do 6 mjeseci.

Ian Wilmut je 2008. godine dobio titulu “Sir”. Wilmut je preminuo 10. septembra 2023.

1. Wilmut, I., Schnieke, A., McWhir, J. et al. Viable offspring derived from fetal and adult mammalian cells. Nature 385, 810–813 (1997). https://doi.org/10.1038/385810a0

Ovaj tekst je objavljen prvobitno 2016, a 2026. godine je osvježen i ažuriran.